Capitulum I
Incipit Tractatus de Tonis a Magistro Petro de Cruce
[fol. 52v]
Dicturi de tonis, primo videndum est quid sit tonus et unde dicatur. Tonus ut hic accipitur est quaedam regula quae de omni cantu in fine diiudicat.
Octo sunt toni. Primus vocatur autentus protus, id est auctoritate primus. Secundus vocatur plaga proti, id est pars primi. Tertius vocatur autentus deuterus, id est auctoritate secundus. Quartus vocatur plaga deuteri, id est pars eius. Quintus vocatur autentus tritus, id est auctoritate tertius. Sextus vocatur plaga triti, id est pars eius. Septimus vocatur autentus tetrardus, id est auctoritate quartus. Octavus vocatur plaga tetrardi, id est pars eius.
Quatuor sunt litterae finales, scilicet D.E.F.G., et dicuntur finales quia isti toni regulariter finiuntur in ipsis. Tres sunt litterae affinales, scilicet a.b.c., et dicuntur affinales quia suppleant vices aliarum quatuor; et hoc est quando aliqui tonorum, qui non possunt in finalibus litteris finiri propter suum ascensum vel propter sua principia, tunc finiuntur in istis.
Primus vero tonus et secundus finiuntur in D., quae prima finalium dicitur. Tertius et quartus in E. Quintus et sextus in F. Septimus et octavus in G.
Cantus autem primi toni et tertii et quinti et septimi plus ascendunt et minus descendunt quam cantus suorum plagalium. Possunt enim ascendere usque ad octavam vel nonam vel decimam cordam supra finem suum, et descendere unam sub fine suo. Primus vero ratione auctoritatis suae potest accipere primam vocem .a.
De illis qui tantam elevationem vel depositionem non habent, immo mediocriter se tenent; dicendum est quod si non ascendunt usque ad quintam cordam de plagali erunt. Si vero ascendunt et ibi saepe fuerint, et non multum usque ad finalem descenderint, autenti erunt.
De differentiis seu principiis eorum, quot differentias seu principia unusquisque eorum habeat, nulla musicae regula numerum certum declaravit. Usus enim civitatum, qui diversi sunt, dant eis differentias diversimodo, tum quia unus plus, alter vero minus.
Versus de intonatione psalmorum quo ad principium psalmorum.
Primum cum sexto cantu, fa, sol, la, teneto,
Tertius, octavus, ut, re, fa, sicque secundus,
Septimus incipiet [fa,] mi, fa, sol, quartusque la, sol, la,
Nunc quintum dicas quem, fa, la[=]re, fa, bene cantas.
Versus de intonatione psalmorum quantum ad mediationem psalmorum.
Septimus et sextus dant fa, mi, re, mi, quoque primus,
Quintus et octavus fa, fa, sol, fa, sicque secundus,
Sol, fa, mi, fa, tertius, re, ut, re, mi, re, quartus.
Per hos versus scitur cuius toni est quaelibet antiphona.
Primus re, la, secundus re, fa,
Tertius mi, fa, quartus mi, la,
Quintus fa, fa, dico, sextus fa, la,
Septimus ut, sol, octavus ut, fa, duo dura.
Exemplum de neuma et de principiis primi toni
[fol. 53]
[CSM29:VIII; text: Primum quaerite regnum Dei, Antiphona. Ecce nomen, Euouae, Diffusa est, Germinavit, Senex, Si vos, Adiutorium, Reges Tharsis, Volo pater, O quantus, Euge]
De secundo tono exemplum
[fol. 54]
[CSM29:XI; text: Secundum autem simile est huic, Antiphona. O sapientia, Euouae, Clamant clamant, De intonatione super psalmos, Secundus tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur, De officiis, Salve, Officium. Veni et ostende, De modo intonandi officia, Secundus tonus in officiis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur]
De tertio tono
[fol. 54v]
[CSM29:XIII; text: Tertia dies est quod haec facta sunt, Antiphona. Ecce Dominus, Euouae, Quando natus es, Fac benigne, Haec est, De modo intonandi super psalmos, Tertius tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur, De officiis, Tibi dixit, Officium. In Deo]
De quarto tono exempla
[fol. 55]
[CSM29:XV; text: Quarta vigilia venit ad eos, Antiphona. Secus decursus, Euouae, Benedicta tu, Post partum, Ex Aegypto, Fidelia, In mandatis, Impleat, Modus intonandi super psalmos, Quartus tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur]
De quinto tono
[fol. 55v]
[CSM29:XVII; text: Quinque prudentes intraverunt ad nuptias, Antiphona. Omnis vallis, Pectora, Euouae, De intonatione super psalmos, Quintus tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur, De officiis quinti toni, Circumdederunt me, Domine refugium, De modo intonandi officia, Quintus tonus in officiis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur]
De sexto tono exemplum
[fol. 56]
[CSM29:XIX; text: Sexta hora sedit super puteum, Antiphona. O quam gloriosum est regnum, Euouae, De intonatione super psalmos, Sextus tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur, De officiis exemplum, In medio, Os iusti, De modo intonandi officia, Sextus tonus in officiis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur]
De septimo tono exemplum
[fol. 56v]
[CSM29:XXI; text: Septem sunt spiritus ante thronum Dei, Antiphona. Omnes, Euouae, Quo progrederis, Orante, Ioseph fili David, Veterem, Quomodo, De intonatione super psalmos, Septimus tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur, De officiis exemplum, Puer natus est, Officium. Ne derelinquas, Audivit]
De octavo tono exemplum
[fol. 57v]
[CSM29:XXIII; text: Octo sunt beatitudines, Antiphona. In illa die, Euouae, Cum venerit, Hodie, Omnis plebs, Missus est, Ingresso, Nos qui vivimus, De intonatione super psalmos, Octavus tonus in psalmis sic incipit, et sic mediatur, et sic finitur]
Expliciunt toni a Magistro Petro de Cruce Ambianensi